Áo Nhật Bình – Linh hồn Cổ phục Việt Nam cho đến nay

Nhắc đến những bộ trang phục mang linh hồn và phong vị thẩm mỹ của người Việt, áo dài đại diện cho nét dịu dàng, đơn giản, thì áo Nhật Bình lại thể hiện sự tinh tế, cổ điển và lộng lẫy. Cả hai loại cổ phục này đại diện cho hai sắc thái đối lập của người con gái Việt. Khi thi đơn giản, nhẹ nhàng, khi lại cầu kỳ, nổi bật. Trong bài viết này, cùng chúng tôi ngược dòng lịch sử tìm hiểu về chiếc áo cổ phục Nhật Bình, linh hồn cổ phục của phụ nữ Việt Nam.

Tên gọi và nguồn gốc của cổ phục áo Nhật Bình 

Hơn 60 năm qua, những chiếc áo Nhật Bình gần như biến mất khỏi các tập tục và ngày lễ hội ở Việt Nam. Loại áo có cổ này hiếm hơn áo dài và chỉ được xuất hiện trong những lần có lễ hội Festival Huế. Những ngày gần đây, mẫu cổ phục Nhật Bình lại được ưa chuộng khi mà những hình ảnh về triều Nguyễn xuất hiện càng nhiều trên truyền thông đại chúng. Rất nhiều cặp đôi và các bạn trẻ lựa chọn trang phục này cho những dịp quan trọng trong cuộc đời.

Nguồn gốc nguyên mẫu của áo Nhật Bình

Áo Nhật Bình dựa trên áo của Khâm Phi Phong thời nhà Minh (Trung Quốc). Sự ra đời của mẫu áo xuất phát từ lòng tự tôn muốn ngang hàng với Bắc triều. So với Phi Phong, Áo dài Nhật Bình có một số điểm khác biệt rõ ràng, dễ phân biệt và gần gũi hơn với văn hóa của người Đại Việt.

Cái tên “Nhật Bình” xuất phát từ họa tiết trang trí tạo thành hình chữ nhật lớn ở mặt trước áo. Toàn bộ vạt áo còn có họa tiết phượng hoàng và nhiều họa tiết hình tròn khép kín đan xen với hoa lá lung linh. Còn còn có 5 dải màu (xanh lá, vàng, lam, trắng, đỏ) tượng trưng cho ngũ hành. Những đường sọc ánh kim chỉ xuất hiện trên y phục của công chúa và thê thiếp, không phải của hoàng hậu.

Vào các triều đại Gia Long, chiếc áo này được kết hợp với một bộ lễ phục màu trắng và đội mão phượng hoàng, có lớp trong. Kể từ thời của Đồng Khánh, trang phục đã được kết hợp với quần trắng, khăn quàng cổ lớn và theo chủ nghĩa tối giản nhiều sắc thái hơn. Từ đầu triều Nguyễn, phụ nữ quý tộc thường mặc áo dài triều Nguyễn trong những dịp trọng đại như lễ cưới.

Áo Nhật Bình dựa trên áo của Khâm Phi Phong thời nhà Minh
Áo Nhật Bình dựa trên áo của Khâm Phi Phong thời nhà Minh

Áo Nhật Bình đại diện cho quyền lực của vương triều

Áo kiểu Nhật Bình là cổ phục biểu tượng của Việt Nam xuất hiện vào thời nhà Nguyễn. Đây là trang phục lộng lẫy dành cho hoàng hậu, công chúa, phi tần, quý tộc. Vì vậy, tất cả các chi tiết thiết kế của áo dài Nhật Bình đều rất tinh tế, tỉ mỉ, toát lên khí chất quý phái, sang trọng khi người mặc lên người. Đặc biệt, áo dài Nhật Bình được phân thành nhiều loại, họa tiết, chất liệu vải và kiểu dáng để phân biệt các hạng.

Áo dài Nhật Bình là trang phục thường ngày của hoàng hậu, công chúa và phi tần. Áo bào Nhật Bình cho vua là loại áo có đường viền cổ tương phản, cổ áo hình chữ nhật lớn, hai tà buộc dải vải trước ngực. Trang phục cổ kiểu Nhật Bình bắt đầu xuất hiện từ Gia Long đến cuối triều Nguyễn, là đại diện cho biểu tượng quyền lực của vương triều này. 

Áo kiểu Nhật Bình là cổ phục biểu tượng của Việt Nam
Áo kiểu Nhật Bình là cổ phục biểu tượng của Việt Nam

Áo Nhật Bình và những quy định phục trang của triều Nguyễn

Trong thời kỳ trị vì của Gia Long và Minh Mạng, những quy định với áo dài Nhật Bình theo cấp bậc là rất nghiêm ngặt. Tuy nhiên, vào cuối triều Nguyễn, đặc biệt là sau thời vua Đồng Trị, quy định về trang phục của cũng đã được đơn giản hóa. 

Thời kỳ này, áo dài Nhật Bình được biến tấu với quần trắng, mấn vàng. Sau cuối triều Nguyễn, trang phục này thường được các gia đình quyền quý sử dụng cho những dịp trang trọng như đám cưới.Quy định  theo các tài liệu cụ thể của vương triều Nguyễn năm 1807 về trang phục như sau:

Đối với cấp Hậu và công chúa

Trang phục cấp hậu là một chiếc áo bào Nhật Bình có sa vàng
Trang phục cấp hậu là một chiếc áo bào Nhật Bình có sa vàng

, trên áo dài Nhật Bình có thêu đầy đủ 20 hình rồng, phượng, loan, trĩ. Trang phục đi kèm cho cấp hậu  là mũ và trâm cài. Những người cấp hậu sẽ được phát 2 mũ Cửu Long Kim Phát, 8 trâm Phượng Hoàng và 1 mũ Cửu Phượng Kim Phát. Váy công chúa đơn giản hơn cấp hậu và có áo hình phượng hoàng thêu lụa đỏ, kèm theo đó là một chiếc thất mỹ phượng kim ước và 12 chiếc trâm cài hoa.

Các cấp cung tần

Với gu thẩm mỹ sang trọng và tinh tế, những chiếc áo Nhật Bình luôn được nâng niu, gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau. Ngày nay, các bạn trẻ thường sử dụng loại trang phục này để làm kỷ niệm cho những dịp quan trọng như đám cưới, chụp ảnh. Mặc dù hiện nay có nhiều biến tấu với những mẫu áo dài Nhật Bình, nhưng các biến tấu thường gây nhiều ý kiến tranh cãi vì không tôn trọng nguyên gốc của áo. 

  • Cung tần nhị giai: Trang phục của các quan lại nhà Nguyễn thời kỳ này có thêu mũ phượng kim ước phát, 10 cây trâm bông hoa, mặc cổ phục Nhật Bình có màu hồng và được may bằng sợi sa. 
  • Cung tần cấp tam giai: Trang phục của cung tần ở bạc này tương tự như cấp nhị giai, nhưng màu chủ đạo là màu tím, trên mũ có đội mũ Tam Phượng Kim và đi kèm tám chiếc trâm cài hoa.
  • Cung tần cấp tứ giai: Trang phục của cung tần tứ giai là áo lụa xanh Nhật Bình và áo dài lụa Bát Ti trắng trơn, cả hai đều thêu hình người nói và cả hai đều thêu hình loa. Cung tần cấp tứ giai này đội mũ phượng kim với 8 chiếc trâm cài.
Những chiếc áo Nhật Bình luôn được nâng niu, gìn giữ
Những chiếc áo Nhật Bình luôn được nâng niu, gìn giữ

Ý nghĩa áo Nhật Bình trong dòng chảy lịch sử của người Việt

Trong suốt lịch sử Việt Nam, các ghi chép về lễ phục và trang phục cho thấy chúng đều được xây dựng đồng thời với các triều đại của Trung Hoa, từ triều đại Lý Trần Lê đến triều đại nhà Nguyễn, tương ứng với triều Tống, Đường, Minh, nhà Thanh. Dẫu vậy, những bộ trang phục Việt đều có những chi tiết rất đặc trưng, mang nhiều ý nghĩa đối với dân tộc ta. 

Việc nghiên cứu và phối hợp các quy chế của Trung Quốc từ lòng tự tôn hy vọng có thể sánh ngang với triều đại phong kiến ​​phương bắc. Điều này được bộc lộ qua việc vua Đại VIệt đều tự phong là đế chứ không phải là vương, và khi vương triều lên ngôi, họ đều coi định lễ của mình theo văn hoá hoa hạ, là trung tâm của nền văn hoá mang tính khu biệt chứ không phải là như những sắc dân Mandi.

Theo quy định của triều Nguyễn, trang phục của cấp bậc hậu đều có màu vàng và đôi khi là màu cam. Các công chúa đều là màu đỏ, phi tần thứ hai màu hồng phấn, thứ ba màu tím thuần khiết và thứ tư là màu tím nhạt. Màu sắc trang phục của phụ nữ được quyết định bởi cấp bậc của họ. 

Trong xã hội ngày nay, chúng ta đang từng bước hướng tới bản sắc văn hóa của đất nước, cố gắng duy trì và phát triển những giá trị truyền thống từ trang phục truyền thống của Việt Nam. Nhiều cô dâu Huế mặc áo Nhật Bình khi cúi đầu trước bàn thờ tổ tiên trong ngày cưới.

Trang phục của cấp bậc hậu đều có màu vàng và đôi khi là màu cam
Trang phục của cấp bậc hậu đều có màu vàng và đôi khi là màu cam

Lời kết

Mẫu áo Nhật Bình ngày nay có muôn màu muôn vẻ, khoác trên mình chiếc áo Nhật Bình, người ta càng thêm tự hào về sự sáng tạo và tỉ mỉ trong trang phục của người Việt xưa. Nhiều người không ngờ rằng bộ trang phục xinh đẹp và lộng lẫy đó lại có nguồn gốc từ Việt Nam. Hy vọng với những thông tin chúng tôi chia sẻ có thể giúp bạn thêm hiểu, thêm yêu cổ phục Việt Nam.

Thông tin hữu ích: